هگمتانه، گروه فرهنگ شهروندی: کودکان امروز، شهروندان فردا نیستند؛ بلکه آنان هم‌اکنون شهروندانی فعال و تأثیرگذار در جامعه به شمار می‌روند. نگاه به کودکان به عنوان «سرمایه‌های آینده» اگرچه رایج است، اما نباید ما را از نقش کنونی آنان در شکل‌دهی به فرهنگ شهروندی غافل کند. کودکان با یادگیری، تمرین و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، نه تنها برای آینده آماده می‌شوند، که همین امروز نیز بر محیط اطراف خود تأثیر می‌گذارند و زمینه‌ساز تحول فرهنگی در جامعه هستند.
کودکان؛ شهروندان کنشگر امروز
برای سال‌ها، رویکرد غالب در تربیت شهروندی، نگاه «آینده‌نگر» بود که دوران کودکی را صرفاً مقدمه‌ای برای بزرگسالی ایده‌آل می‌دانست. در این دیدگاه، کودک موجودی منفعل تصور می‌شد که باید او را برای ورود به جامعه در آینده آماده کرد. اما پژوهش‌های جدید در حوزه فلسفه تعلیم‌وتربیت، رویکرد دیگری را مطرح می‌کنند: «تربیت شهروند کنشگر» که کودک را به مثابه کنشگری اجتماعی می‌بیند که هم‌اکنون می‌تواند در جامعه مشارکت فعال داشته باشد.
این نگاه تازه، ریشه در یافته‌های روان‌شناسی رشد دارد. کودکان از طریق تعامل با محیط اجتماعی شامل خانواده، مدرسه، دوستان و رسانه‌ها، مفاهیمی مانند احترام، نظم و مسؤولیت‌پذیری را می‌آموزند و شخصیت اجتماعی خود را شکل می‌دهند. آن‌ها صرفاً دریافت‌کننده منفعل آموزش نیستند، بلکه با مشاهده، الگوبرداری و مشارکت عملی، فرهنگ شهروندی را درونی می‌کنند و خود نیز بر آن تأثیر می‌گذارند.
خانواده؛ نخستین مدرسه شهروندی
خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی، نقش بی‌بدیلی در پایه‌ریزی فرهنگ شهروندی دارد. کارشناسان تأکید می‌کنند که کودکان تا پیش از دبستان، زیر نظر مستقیم خانواده هستند و شخصیت آن‌ها در این سال‌ها قوام می‌یابد. بنابراین اگر خواهان جامعه‌ای ایده‌آل هستیم، باید از همین امروز و از محیط خانواده آموزش را آغاز کنیم.
مهم‌ترین اصل در آموزش شهروندی، توجه به این حقیقت است که «بچه‌ها همان می‌شوند که ما هستیم، نه آنچه ما می‌خواهیم». والدین به عنوان الگوی رفتاری کودکان، نقش تعیین‌کننده‌ای در نهادینه‌سازی فرهنگ شهروندی دارند.
مدرسه؛ میدان تمرین شهروندی فعال
پس از خانواده، مدرسه مهم‌ترین نهاد برای تربیت شهروندی است. تحقیقات نشان می‌دهد مدرسه نقش بی‌بدیلی در مشارکت فعال افراد در فعالیت‌های اجتماعی دوران بزرگسالی ایفا می‌کند. کودکان در مدرسه، نخستین تجربیات جدی تعامل اجتماعی را کسب می‌کنند و رفتارهای آینده آن‌ها، برآیندی از آموزش‌هایی است که در این محیط دیده‌اند.
کتاب «توانمندسازی شهروندی فعال در مدارس» تأکید می‌کند که آموزش شهروندی باید هم جنبه شناختی (دانش و آگاهی)، هم عاطفی (نگرش و انگیزه) و هم عملکردی (مهارت‌های عملی) را دربر بگیرد. طرح‌هایی مانند «شهردار مدرسه» یا انجمن‌های دانش‌آموزی، فرصت مناسبی برای مشارکت عملی کودکان در اداره محیط پیرامون خود فراهم می‌کند.
روش‌های آموزشی مؤثر
برای انتقال مفاهیم شهروندی به کودکان، روش‌های متعددی پیشنهاد شده است:
آموزش غیرمستقیم از طریق بازی و قصه: کودکان پند و اندرز مستقیم را نمی‌پذیرند، اما از طریق بازی، نمایش و قصه‌گویی می‌توان آن‌ها را با مفاهیم شهروندی آشنا کرد. بازی‌های سنتی مانند منچ و مارپله، مفاهیمی مانند نوبت و احترام به حقوق دیگران را به کودکان می‌آموزند.
آموزش عملی در بستر جامعه: بازدید از ایستگاه‌های آتش‌نشانی، آموزش فرهنگ رانندگی، رعایت نوبت در فروشگاه‌ها و احترام به حقوق دیگران در وسایل حمل‌ونقل عمومی، نمونه‌هایی از آموزش عملی هستند.
کودکان و شهر دوستدار کودک
طراحان شهری نیز بر اهمیت مشارکت کودکان در برنامه‌ریزی‌های شهری تأکید می‌کنند. سبک زندگی و ترجیحات محیطی افراد در دوران کودکی شکل می‌گیرد و نوع رفتار یک فرد در شهر از همین دوران پایه‌ریزی می‌شود. بنابراین توجه به نیازهای کودکان در طراحی شهری و مشارکت دادن آن‌ها در فرآیندهای تصمیم‌گیری، سرمایه‌گذاری برای آینده شهر است.
منابع:
· مقاله "اجتماع و کودکان: نقش محیط اجتماعی در شکل‌گیری آینده‌سازان فردا" (فرحت نیوز)
· مقاله پژوهشی "بررسی تطبیقی جایگاه کودک در دو رویکرد آموزشی «تربیت شهروند آینده» و «تربیت شهروند کنشگر»" (پژوهش‌های بنیادین تعلیم و تربیت)
· کتاب "توانمندسازی شهروندی فعال در مدارس" اثر سمیه ذاکری ندوشن و همکاران (نشر فروغ سیمرغ)