هگمتانه، گروه شهروند هگمتانه: شهرها موجوداتی زنده و پویا هستند که پیوسته در حال تغییر و تحولند. ساخت‌وسازهای شهری به‌عنوان جلوه‌ای از این پویایی، برای پاسخ‌گویی به نیازهای رو به رشد جمعیت و بهبود زیرساخت‌ها ضروری است. با این حال، این فرآیند زمانی می‌تواند موفق ارزیابی شود که نه تنها نیازهای کالبدی شهر را تأمین کند، بلکه به کرامت و حقوق شهروندان نیز احترام بگذارد. رعایت حقوق شهروندی در پروژه‌های عمرانی، مرز میان توسعه پایدار و توسعه‌ای است که بهای آن را ساکنان شهری می‌پردازند.

حق آگاهی و دسترسی به اطلاعات
نخستین و بنیادی‌ترین حق شهروندان در مواجهه با پروژه‌های ساختمانی، حق آگاهی است. شهروندان حق دارند پیش از آغاز هرگونه عملیات عمرانی در محله خود، از جزئیات پروژه شامل مدت زمان اجرا، محدوده تأثیرگذاری، ساعات کاری، و اقدامات جبرانی مطلع شوند. شفافیت اطلاعاتی نه تنها اعتماد عمومی را جلب می‌کند، بلکه امکان برنامه‌ریزی شهروندان برای تطبیق زندگی روزمره با شرایط جدید را فراهم می‌سازد. نصب تابلوهای تبلیغاتی در محل پروژه، توزیع بروشور در ساختمان‌های مجاور و استفاده از رسانه‌های محلی از روش‌های مؤثر تحقق این حق است.

حق مشارکت و مشورت
حق مشارکت فراتر از آگاهی‌یابی صرف است. شهروندانی که زندگی و آسایش آنان تحت تأثیر پروژه‌های ساختمانی قرار می‌گیرد، باید امکان ابراز نظر و تأثیرگذاری بر فرآیند تصمیم‌سازی را داشته باشند. برگزاری جلسات هم اندیشی با ساکنان، تشکیل کمیته‌های نظارت مردمی و گنجاندن نظرات اصلاحی شهروندان در برنامه اجرایی، مصادیق عینی مشارکت‌جویی است. تجربه جهانی نشان داده است پروژه‌هایی که با مشارکت ذی‌نفعان طراحی و اجرا می‌شوند، با مقاومت کمتری مواجه و از پایداری بیشتری برخوردارند.

حق آسایش و آرامش
آلودگی صوتی، ارتعاش، گردوغبار و دود ناشی از ماشین‌آلات ساختمانی از مهم‌ترین مزاحمت‌هایی است که ساکنان مجاور پروژه‌ها با آن مواجهند. رعایت ساعات مجاز کاری، استفاده از تجهیزات کم‌صدا، پاشش مستمر آب برای کنترل گردوغبار، نصب پوشش‌های مناسب در اطراف کارگاه و مدیریت پسماندهای ساختمانی از جمله اقداماتی است که باید به صورت الزام‌آور برای تمام پروژه‌ها تعریف شود. هیچ هدف توسعه‌ای نمی‌تواند توجیه‌کننده نادیده گرفتن حق آرامش شهروندان باشد.

حق ایمنی و سلامت
کارگاه‌های ساختمانی به دلیل ماهیت خود می‌توانند منابع بالقوه خطر برای شهروندان باشند. نصب حفاظ‌های ایمنی در اطراف گودال‌ها و داربست‌ها، ایمن‌سازی مسیرهای عبور عابران، پیش‌بینی راه‌های جایگزین در صورت مسدود شدن معابر و نصب علائم هشداردهنده کافی از ضروریات هر پروژه ساختمانی است. همچنین مدیریت مواد زائد خطرناک و جلوگیری از نشت مواد شیمیایی به محیط زیست شهری از مصادیق رعایت حق سلامت شهروندان به شمار می‌رود.

حق برخورداری از زیبایی بصری
منظر شهری بخشی از سرمایه جمعی و هویت شهروندان است. اگرچه پروژه‌های ساختمانی موقتاً چهره شهر را دگرگون می‌کنند، اما می‌توان اثرات منفی بصری را با طراحی پوشش‌های مناسب و دیوارنگاره‌های زیبا کاهش داد. همچنین حفظ درختان کهنسال و فضای سبز موجود در محدوده پروژه و بازگرداندن سریع منظر به وضعیت مطلوب پس از اتمام کار، احترام به حق شهروندان برای زندگی در محیطی زیبا و دلپذیر است.

حق دسترسی و تردد آسان
توقف طولانی معابر، مسدود شدن پیاده‌روها و دشواری در دسترسی به واحدهای تجاری و مسکونی از رایج‌ترین شکایات شهروندان همجوار پروژه‌هاست. برنامه‌ریزی دقیق برای حفظ حداقل یک مسیر دسترسی ایمن برای ساکنان و کسبه، هماهنگی با شرکت‌های خدمات‌رسان پیش از قطع آب، برق یا گاز، و جبران خسارت وارده به کسبه از طریق تسهیلات یا تخفیف‌های مالیاتی، رویکردی منصفانه در قبال حقوق تضییع‌شده شهروندان است.
حق جبران خسارت
هرگونه ساخت‌وساز ممکن است به‌ناچار خساراتی به املاک مجاور یا آسایش ساکنان وارد کند. نظام حقوقی کارآمد باید سازوکار مشخصی برای شناسایی، ارزیابی و جبران این خسارات پیش‌بینی کند. وجود بیمه‌نامه مسؤولیت مدنی برای تمام پروژه‌ها، تشکیل صندوق جبران خسارت و تسریع در فرآیندهای قضایی مرتبط با دعاوی ساختمانی از ابزارهای تحقق این حق است.

مسؤولیت‌پذیری اجتماعی پیمانکاران
شرکت‌های ساختمانی و پیمانکاران نباید خود را صرفاً مجری پروژه، بلکه عضوی موقت از محله بدانند. استخدام نیروی کار محلی، حمایت از کسبه منطقه طی دوره اجرا، مشارکت در بهبود فضاهای عمومی و اطلاع‌رسانی منظم به همسایگان، سرمایه اجتماعی پروژه را افزایش می‌دهد و از تنش‌های احتمالی می‌کاهد.

نظارت مؤثر و ضمانت اجرایی
تدوین منشور حقوق شهروندی در پروژه‌های ساختمانی و الزام قانونی پیمانکاران به رعایت آن، زمانی کارآمد خواهد بود که نظارت مستمر و ضمانت اجرایی قوی پشتیبان آن باشد. جرائم سنگین برای متخلفان، تعلیق پروژه در موارد بحرانی و انتشار عمومی گزارش‌های تخلف، ابزارهای مؤثری برای تضمین احترام به حقوق شهروندان است.

در پایان
ساخت‌وساز شهری ضرورت انکارناپذیر توسعه است، اما این ضرورت نباید به قیمت نادیده گرفتن کرامت و حقوق انسانی شهروندان تمام شود. تحقق شهروندی فعال و مشارکت‌جو مستلزم آن است که شهروندان نه تماشاگران منفعل، بلکه ناظران آگاه و ذی‌نفعان اصلی فرآیند توسعه شهری باشند. ادغام حقوق شهروندی در تمام مراحل پروژه‌های ساختمانی، از طراحی تا اجرا و بهره‌برداری، شهرها را به فضاهایی انسانی‌تر، عادلانه‌تر و پایدارتر تبدیل خواهد کرد. در این مسیر، همکاری سه‌جانبه مدیریت شهری، بخش خصوصی و شهروندان، الگویی الهام‌بخش برای توسعه‌ای خواهد بود که نه تنها ساختمان‌ها، بلکه کیفیت زندگی و سرمایه اجتماعی را نیز ارتقا می‌بخشد.

منابع:
1. هاروی، دیوید (1397). حقوق شهروندی در شهر: نظریه و عمل. ترجمه فرشاد نوریان. تهران: انتشارات تیسا.
2. لفر، آنت (1399). شهر و حقوق شهروندی. ترجمه محمدتقی رضویان. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
3. مدنی‌پور، علی (1398). طراحی فضای شهری: نگرشی بر فرآیندی اجتماعی و مکانی. ترجمه فرهاد مرتضایی. تهران: انتشارات شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
4. گیدنز، آنتونی (1396). جامعه و شهروندی. ترجمه حسن فشارکی. تهران: انتشارات نی.
5. پورمحمدی، محمدرضا (1400). حقوق شهری و شهرسازی. تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
6. سازمان ملل متحد (1394). منشور جهانی حقوق شهروندی در شهرها. ترجمه محمدحسین شریف‌زادگان. تهران: مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری.
7. کارمونا، متیو و دیگران (1398). مکان‌های عمومی، فضاهای شهری: ابعاد طراحی شهری. ترجمه فریبرز دولت‌آبادی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
8. حبیبی، سید محسن و مقصودی، ملیحه (1399). مرمت شهری: رویکردی نوین در حفاظت و توسعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.