هگمتانه، گروه فرهنگ شهروندی: رئیس سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری همدان از برگزاری جشنواره پاییزی همدان از چهارم تا چهاردهم آذرماه خبر داد و اعلام کرد: پنجمین جشن برگ‌ریزان هگمتانه، رویداد تخصصی بازی و سرگرمی کودک و نوجوان و رویداد ملی گردشگری خوراک، سه برنامه شاخص این جشنواره خواهند بود.
محمود رجبی، رئیس این سازمان، در برنامه هم‌اندیشی «از شکوه هگمتانه تا دنیای شاد کودکانه» که در سالن دهلیز برگزار شد، جزئیات این جشنواره را تشریح کرد؛ نشستی که نامش به‌تنهایی مسیر فکری شهرداری همدان را نشان می‌دهد: پیوند دادن شکوه سه‌هزارساله هگمتانه به شادی امروز کودکان و خانواده‌ها.
این گزارش، روایت کامل آن خبر است؛ با تحلیلی از چرایی اهمیت آن و نقش سازنده‌ای که شهرداری همدان در سال‌های اخیر در نشاط اجتماعی، رشد فرهنگی و گردشگری ایفا کرده است.
جشنواره‌ای ده‌روزه در قلب آذر
اصل خبر روشن و امیدبخش است: جشنواره پاییزی همدان از چهارم تا چهاردهم آذرماه برگزار می‌شود. یعنی ده روز پیوسته برنامه فرهنگی، هنری، تفریحی و گردشگری در یکی از زیباترین ماه‌های سال در همدان؛ وقتی پاییز دامنه‌های الوند به اوج رنگ و آواز پاییزی برگها رسیده و هوای شهر برای قدم زدن، دورهمی و جشن خیابانی ایده‌آل است.
رجبی در همین نشست گفت که در حال حاضر سه رویداد اصلی برای این جشنواره برنامه‌ریزی شده است. نخستین رویداد، پنجمین جشن «برگ‌ریزان هگمتانه» است، دومین آن رویدادی تخصصی در حوزه بازی و سرگرمی کودک و نوجوان و سومی رویداد ملی گردشگری خوراک است. او تأکید کرد که در کنار این سه رویداد، برنامه‌های جانبی متعددی نیز پیش‌بینی شده است تا در مجموع ده روز شاد و متفاوت برای شهروندان و گردشگران در همدان رقم بخورد.
همین یک جمله، تصویر جشنواره را کامل می‌کند: سه ستون اصلی و مجموعه‌ای از برنامه‌های جانبی که قرار است شهر را برای ده روز به صحنه زندگی فرهنگی تبدیل کند.
 نشاط اجتماعی؛ محوری که از شعار به عمل رسید
یکی از مهم‌ترین جملات رجبی این بود: «از ابتدای فعالیت در سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری، نشاط اجتماعی به‌عنوان یکی از محورهای اصلی برنامه‌ها مورد توجه قرار گرفت و تلاش کردیم با اجرای رویدادهای متنوع، زمینه حضور و مشارکت شهروندان در برنامه‌های فرهنگی و هنری را فراهم کنیم.»
این جمله را نباید ساده خواند. نشاط اجتماعی در مدیریت شهری امروز، یک تزئین نیست؛ یک ضرورت است. شهری که شهروندش در آن لبخند بزند، در پارک و میدانش جشن ببیند، فرزندش را به برنامه کودک ببرد و عصر پاییزی را با موسیقی و نور و رنگ تجربه کند، حس تعلق بیشتری به شهر پیدا می‌کند. پژوهش‌های اجتماعی بارها نشان داده‌اند که نشاط جمعی، افسردگی، پرخاشگری شهری، نزاع و حتی مهاجرت را کاهش می‌دهد و مشارکت، همدلی و مسؤولیت‌پذیری را بالا می‌برد.
شهرداری همدان دقیقاً همین مسیر را رفته است. در کنار برگزاری برنامه‌های متنوع و مناسبتی، رویدادهای تأثیرگذار و مستمر طراحی کرده تا همه گروه‌ها ـ کودک، نوجوان، جوان، خانواده و گردشگر ـ خود را در آن پیدا کنند. فراهم کردن زمینه حضور و مشارکت شهروندان، نکته کلیدی این سیاست است؛ یعنی شهروند فقط تماشاچی نیست، بلکه بخشی از جشن است. همین رویکرد مشارکتی، بزرگ‌ترین خدمت به رشد فرهنگی جامعه است، چون فرهنگ با دیدن ساخته نمی‌شود، با مشارکت و تجربه مشترک ساخته می‌شود.
ارتقای سطح رویدادها با هنرمندان ملی
رجبی در ادامه گفت: «در سال‌های اخیر تلاش شده با دعوت از هنرمندان مطرح ملی و برگزاری برنامه‌های شاخص، سطح رویدادهای فرهنگی شهر ارتقا پیدا کند که جشن برگ‌ریزان هگمتانه یکی از این برنامه‌هاست و امسال پنجمین دوره آن برگزار می‌شود.»
این بخش از خبر، راز کیفیت جشنواره است. دعوت از هنرمندان مطرح ملی در کنار هنرمندان همدانی سه اثر هم‌زمان دارد. اول، کیفیت فنی و هنری برنامه بالا می‌رود و شهروند همدانی مجبور نیست برای دیدن یک اجرای تراز اول به تهران سفر کند. دوم، رسانه‌های ملی به همدان توجه می‌کنند و نام شهر در سطح کشور مطرح می‌شود. سوم، هنرمندان بومی همدان در کنار بزرگان هنر ایران دیده می‌شوند و انگیزه می‌گیرند.
این‌که جشن برگ‌ریزان اکنون به پنجمین دوره رسیده، یعنی این سیاست جواب داده است. رویدادی که سال گذشته سه روز برگزار شد و با استقبال خوب شهروندان همراه بود، حالا به بلوغ رسیده و به ستون اصلی یک جشنواره ده‌روزه تبدیل شده است. استمرار، مهم‌ترین نشانه موفقیت فرهنگی است؛ جشن یک‌ساله را همه می‌توانند برگزار کنند، اما رساندن یک جشن به دوره پنجم، به برنامه‌ریزی، بودجه‌ریزی، جلب اعتماد مردم و مدیریت حرفه‌ای نیاز دارد. شهرداری همدان در این آزمون به‌خوبی عمل کرده است.
چرخش راهبردی؛ از نگاه محلی به نگاه ملی با پیوست گردشگری
نقطه عطف سخنان رئیس سازمان فرهنگی شهرداری همدان این جمله بود: «از سال گذشته رویکرد برگزاری رویدادها با نگاه ملی و پیوست گردشگری دنبال شده است.»
او در توضیح این رویکرد تصریح کرد: «هدف ما تنها بهره‌مندی شهروندان از این برنامه‌ها نیست، بلکه می‌خواهیم از ظرفیت هنرمندان ملی و رویدادهای فرهنگی برای معرفی همدان و جذب گردشگر نیز استفاده کنیم.»
این نگاه، تفاوت یک شهرداری خدماتی صرف با یک شهرداری توسعه‌گرا را نشان می‌دهد. در نگاه قدیمی، جشن فقط برای اهالی همان شهر بود؛ با تبلیغات محلی و بازتاب محلی. اما در نگاه ملی، استاندارد بالا می‌رود، اقتصاد شهر تکان می‌خورد و برند شهری ساخته می‌شود. وقتی گردشگر برای جشنواره به همدان سفر کند، هتل پر می‌شود، رستوران رونق می‌گیرد، صنایع‌دستی و سوغات فروش می‌رود، تاکسی و راهنمای گردشگری کار پیدا می‌کند و خاطره همدان در ذهن صدها خانواده ماندگار می‌شود.
شهرداری همدان با هوشمندی فهمیده است که فرهنگ و اقتصاد جدا نیستند. پیوست گردشگری یعنی هر کنسرت، هر بازارچه خوراک و هر جشن کودک، هم‌زمان یک فرصت معرفی شهر و جذب مسافر است. این همان کاری است که شهرهای موفق گردشگری جهان می‌کنند و همدان با هگمتانه ثبت جهانی‌شده، با بوعلی‌سینا، گنجنامه و غار علیصدر، شایستگی کامل برای قرار گرفتن در این مسیر را دارد.
انتخاب هوشمندانه زمان؛ هم‌زمانی با جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک
رجبی با اشاره به انتخاب بازه چهارم تا چهاردهم آذرماه گفت: «هم‌زمانی این برنامه با سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان، فرصت مناسبی برای استفاده از ظرفیت این رویداد بین‌المللی و حضور مخاطبان و گردشگران از سراسر کشور را فراهم می‌کند.»
این تصمیم، یک انتخاب تقویمی ساده نیست، یک مهندسی فرهنگی است. سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان، دهه‌هاست که همدان را به پایتخت تئاتر کودک ایران تبدیل کرده و مهمانانی از سراسر کشور و حتی خارج از کشور به این شهر می‌آورد. گره زدن جشنواره پاییزی به این رویداد معتبر، یعنی هم‌افزایی مخاطب، هم‌افزایی رسانه و هم‌افزایی زیرساخت.
خانواده‌ای که برای تئاتر کودک به همدان آمده، به‌طور طبیعی سری به برگ‌ریزان هگمتانه و بازارچه خوراک هم می‌زند و شهروند همدانی که برای جشن محلی بیرون آمده، با فضای بین‌المللی تئاتر آشنا می‌شود. از نظر اجرایی هم، تمرکز اسکان، حمل‌ونقل، تبلیغات و پوشش خبری در یک بازه، بهره‌وری را بالا و هزینه‌ها را پایین می‌آورد. آذر هم از نظر آب‌وهوایی اوج پاییز همدان است. این یعنی همدان می‌تواند خود را به‌عنوان «مقصد پاییزی ایران» در تقویم گردشگری تثبیت کند.
رویداد اول؛ پنجمین جشن برگ‌ریزان هگمتانه، از جشن محبوب تا برند ملی
رجبی ادامه داد: «در حال حاضر سه رویداد اصلی برای جشنواره پاییزی برنامه‌ریزی شده که نخستین آن پنجمین جشن برگ‌ریزان هگمتانه است؛ رویدادی که در سال‌های گذشته با استقبال خوب شهروندان همراه بوده و سال گذشته به مدت سه روز برگزار شد.»
برگ‌ریزان هگمتانه، قلب جشنواره است. نامش به‌تنهایی یک شعر است؛ «برگ‌ریزان» حس عاشقانه و نوستالژیک پاییز را می‌آورد و «هگمتانه» شکوه مادها و هخامنشیان و تاریخ زنده همدان را یادآوری می‌کند. پیوند طبیعت و تاریخ، فرمولی است که به‌راحتی در ذهن می‌ماند و قابلیت تبدیل شدن به برند ملی را دارد.
جنبه مثبت و سازنده این جشن در سه چیز است: تداوم، مردمی بودن و ارتقای هنری. تداوم پنج‌ساله نشان می‌دهد این جشن تحمیلی و مقطعی نبوده، بلکه نیاز واقعی مردم را جواب داده است. استقبال خوب شهروندان در سال‌های گذشته، به‌ویژه برگزاری سه‌روزه سال قبل، سرمایه اجتماعی آن را اثبات می‌کند. امسال که این جشن در دل یک جشنواره ده‌روزه با دو رویداد ملی دیگر قرار گرفته، جهشی بزرگ در مقیاس و اثرگذاری را تجربه خواهد کرد؛ از یک جشن محبوب شهری به یک رویداد ملی که می‌تواند گردشگر پاییزی را به همدان بکشاند.
 رویداد دوم؛ دنیای شاد کودکانه با بازی و سرگرمی تخصصی
بخش دوم خبر، شاید آینده‌نگرانه‌ترین بخش آن است. رجبی دومین برنامه را رویدادی تخصصی در حوزه بازی و سرگرمی کودک و نوجوان عنوان کرد و افزود: «این برنامه با همکاری فعالان این حوزه و به‌عنوان رویدادی مکمل در کنار جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان برگزار خواهد شد.»
عنوان نشست هم‌اندیشی ـ «از شکوه هگمتانه تا دنیای شاد کودکانه» ـ دقیقاً همین پیوند را نشان می‌دهد. تئاتر کودک، دنیای نمایش است، اما دنیای امروز کودک فقط نمایش نیست؛ بازی فکری، بازی حرکتی، بازی بومی و محلی، خلاقیت، آموزش غیرمستقیم و سرگرمی سالم، همه بخشی از رشد اوست. برگزاری یک رویداد تخصصی بازی در کنار جشنواره تئاتر، پازل کودکی را کامل می‌کند.
دو نکته مثبت بزرگ در این رویداد دیده می‌شود. اول، سرمایه‌گذاری بر آینده شهر است. کودکی که امروز در شهرش شادی، بازی و احترام را تجربه کند، فردا شهروندی مسؤول و عاشق شهرش خواهد بود. حضور خانوادگی در چنین فضاهایی، پیوند والدین و فرزندان را تقویت می‌کند و جایگزین سالمی برای سرگرمی‌های انفرادی و فضای مجازی کنترل‌نشده است. دوم، همکاری با فعالان تخصصی این حوزه است. این یعنی شهرداری به‌جای تصدی‌گری همه کارها، نقش تسهیل‌گر، حامی و هماهنگ‌کننده را پذیرفته؛ رویکردی مدرن که باعث ورود ایده‌های نو، بخش خصوصی خلاق و کیفیت حرفه‌ای می‌شود و به رشد فرهنگی جامعه کمک مستقیم می‌کند.
 رویداد سوم؛ گردشگری خوراک، طعم همدان در مقیاس ملی
مسؤول سازمان فرهنگی شهرداری همدان از برگزاری رویداد ملی گردشگری خوراک به‌عنوان سومین برنامه شاخص جشنواره پاییزی نام برد و گفت که در کنار این سه رویداد، برنامه‌های جانبی متعددی نیز پیش‌بینی شده است تا در مجموع ده روز شاد و متفاوت برای شهروندان و گردشگران رقم بخورد.
این انتخاب، هوشمندانه‌ترین ستون اقتصادی جشنواره است. در ادبیات امروز گردشگری جهان، گردشگری خوراک یکی از پردرآمدترین شاخه‌هاست. بسیاری از گردشگران فقط برای چشیدن یک غذای محلی به شهری سفر می‌کنند و عکس و خاطره آن غذا را سال‌ها با خود نگه می‌دارند. همدان در این زمینه گنجینه‌ای کم‌نظیر دارد؛ از آش‌ها، آبگوشت‌ها و کباب‌های محلی تا نان‌ها، حلواها، ترشی‌ها، دسرها و نوشیدنی‌های سنتی که ریشه در فرهنگ و اقلیم این دیار دارند.
رویداد ملی خوراک یعنی دعوت از سرآشپزها، فعالان گردشگری، رسانه‌ها و بلاگرهای حوزه غذا به همدان، یعنی برپایی بازارچه‌های فروش و معرفی، یعنی ایجاد درآمد مستقیم برای بانوان سرپرست خانوار، مشاغل خانگی، رستوران‌ها و تولیدکنندگان محلی و یعنی ساختن خاطره «طعم همدان» در ذهن گردشگر. برنامه‌های جانبی متعدد ـ از موسیقی خیابانی و نمایش‌های آئینی تا غرفه‌های صنایع‌دستی و برنامه‌های شبانه ـ نیز تضمین می‌کند که جشنواره از یک ویترین رسمی به یک ضیافت واقعی مردمی تبدیل شود؛ ده روزی که در آن همه شهر نفس می‌کشد.
 هیچ جشن ملی به‌تنهایی برگزار نمی‌شود؛ فرهنگ مشارکتی ماندگار است
رجبی با تأکید بر ضرورت مشارکت همه ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری استان خاطرنشان کرد: «باور ما این است که برگزاری رویدادهای ملی و اثرگذار به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست و برای تحقق این هدف باید توانمندی‌های شهر و استان همدان و فعالان حوزه گردشگری در کنار یکدیگر قرار گیرد.»
این جمله، نشانه بلوغ مدیریتی است. جشنواره‌ای که فقط متعلق به یک سازمان باشد، هرقدر هم خوب، محدود و شکننده می‌ماند. اما وقتی اداره‌کل میراث فرهنگی، هتل‌داران، آژانس‌ها، هنرمندان، آموزش‌وپرورش، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و سمن‌ها کنار شهرداری قرار بگیرند، یک «خانواده بزرگ گردشگری همدان» شکل می‌گیرد. این هم‌افزایی، بار مالی را تقسیم می‌کند، ایده‌های خلاقانه بیشتری وارد می‌کند، حس مالکیت جمعی می‌سازد و مهم‌تر از همه، پایداری رویداد را تضمین می‌کند؛ جشنواره‌ای که متعلق به همه شهر باشد، با تغییر یک مدیر از بین نمی‌رود.
شهرداری همدان در این عرصه ورود بسیار خوبی داشته است؛ به‌جای رقابت با سایر دستگاه‌ها، آن‌ها را به هم‌اندیشی دعوت کرده، از فعالان حوزه بازی و گردشگری کمک گرفته و هنرمندان ملی را در کنار ظرفیت‌های بومی نشانده است. همین روحیه مشارکتی، بزرگ‌ترین کمک به نشاط اجتماعی و رشد فرهنگی است، چون فرهنگ دستوری نمی‌ماند، فرهنگِ مشارکتی می‌ماند.
 چشم‌انداز فصلی؛ از جشنواره پاییزی تا جشنواره زمستانی
رجبی در پایان از برنامه‌ریزی شهرداری همدان برای برگزاری رویدادهای فصلی خبر داد و گفت: «علاوه بر جشنواره پاییزی، برنامه‌ریزی برای جشنواره زمستانی و سایر رویدادهای متناسب با فصل‌های مختلف سال نیز در دستور کار قرار دارد و امیدواریم با همراهی خانواده بزرگ گردشگری همدان، شاهد برگزاری برنامه‌هایی ملی و اثرگذار باشیم.»
این نگاه تقویمی، یعنی تفکر راهبردی به‌جای کار مقطعی. شهرهای موفق فرهنگی جهان، تقویم سالانه دارند؛ هر فصل جشن خودش را دارد. اگر پاییز با برگ‌ریزان و خوراک و بازی کودک معنا پیدا کند و زمستان با برف الوند، شب یلدا، ورزش‌های زمستانی و شب‌های فرهنگی، آن‌وقت همدان در همه سال زنده است، هنرمندانش اشتغال مستمر دارند، هتل‌هایش در فصل سرد خالی نمی‌مانند و شهروندانش همیشه چیزی برای انتظار و امید دارند.
شهرداری‌ای که برای روح شهر برنامه دارد
آنچه از چهارم تا چهاردهم آذرماه در همدان رخ می‌دهد، فقط سه رویداد پراکنده نیست؛ نماد یک تغییر پارادایم است: گذار از برنامه‌های مقطعی و محلی به رویدادهای مستمر، ملی و گردشگرمحور، گذار از تصدی‌گری به مشارکت و گذار از نگاه خدماتی صرف به نگاه فرهنگی و اجتماعی.
شهرداری همدان، به‌ویژه سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی آن به ریاست محمود رجبی، نشان داده که ورود به عرصه فرهنگ فقط برگزاری چند جشن نیست؛ نیازمند استمرار پنج‌ساله مثل برگ‌ریزان هگمتانه، جسارت دعوت از هنرمندان ملی، هوشمندی در انتخاب زمان و پیوند با جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک، توجه به کودک و خانواده و پیوند فرهنگ با اقتصاد از طریق گردشگری خوراک است.
نتیجه چنین مسیری، چیزی جز افزایش نشاط اجتماعی، تقویت هویت شهری، رشد فرهنگی جامعه و رونق اقتصادی نخواهد بود. اگر خانواده بزرگ گردشگری همدان همان‌طور که رجبی امید دارد، همراه شود، پاییز امسال همدان به خاطره‌ای ماندگار تبدیل می‌شود؛ خاطره‌ای به رنگ برگ‌های هگمتانه، به شادی خنده کودکان و به طعم غذاهای همدانی؛ ده روزی شاد و متفاوت برای شهری کهن که بلد است پاییزش را هم جشن بگیرد.