هگمتانه، گروه اقتصاد و بازار:  شهروندان همدانی در انتظار روشن‌شدن جزئیات اجرای طرحی هستند که قرار است بخشی از فشار گرانی کالاهای اساسی را از دوش خانوارها بردارد؛ طرحی که اجرای آن در پایتخت آغاز شده، اما تعمیم آن به شهرهای دیگر، از جمله همدان، به تأمین کالا، هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و فراهم‌بودن زیرساخت‌های توزیع وابسته است.
به گزارش هگمتانه؛ در شرایطی که افزایش قیمت مواد غذایی و کالاهای ضروری، سهم قابل‌توجهی از درآمد خانوارها را به هزینه‌های روزمره اختصاص داده است، هر طرحی که بتواند امکان خرید کالاهای اساسی با قیمت ثابت و قابل پیش‌بینی را فراهم کند، با پرسش مهمی همراه می‌شود که آیا این امکان در شهرهای دیگر نیز فراهم خواهد شد؟
طرح «تورم صفر» شهرداری تهران با هدف تثبیت قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی برای یک دوره شش‌ماهه، این پرسش را برای شهروندان همدانی مطرح کرده است که آیا چنین برنامه‌ای قابلیت اجرا در همدان را دارد و در صورت اجرای آن، مردم از چه مسیری می‌توانند به کالاهای مشمول طرح دسترسی پیدا کنند؟

طرحی برای مهار بخشی از هزینه‌های معیشت
طرح تورم صفر در تهران با تمرکز بر عرضه کالاهای اساسی از طریق فروشگاه‌های شهروند و میادین میوه و تره‌بار شکل گرفته است. در چارچوب این برنامه، قرار است قیمت گروهی از کالاهای ضروری، از جمله برنج، گوشت، روغن، شکر، خرما، ماکارونی و حبوبات، در مدت تعیین‌شده ثابت بماند.
منطق اصلی طرح، متوقف‌کردن تورم در کل اقتصاد نیست؛ بلکه تلاش برای محدودکردن اثر نوسانات قیمت بر بخشی از سبد خرید خانوار است. خرید مستقیم از تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان، کاهش واسطه‌ها، خرید قراردادی و استفاده از ظرفیت شبکه‌های توزیع، از جمله راهکارهایی است که برای کاهش هزینه تمام‌شده کالاها دنبال می‌شود.
با این حال، تثبیت قیمت در یک شبکه مشخص از فروشگاه‌ها با کاهش نرخ تورم عمومی تفاوت دارد. حتی در صورت اجرای موفق طرح، سایر هزینه‌های زندگی خانوار، از جمله اجاره مسکن، حمل‌ونقل، پوشاک و خدمات، لزوماً تحت تأثیر آن قرار نمی‌گیرند. بنابراین، میزان اثرگذاری طرح بر معیشت مردم به تعداد کالاهای مشمول، میزان سهمیه، قیمت عرضه و دسترسی واقعی خانوارها بستگی خواهد داشت.

چرا اجرای طرح در تهران با شهرهای دیگر متفاوت است؟
یکی از پرسش‌های اصلی درباره تعمیم این طرح به همدان، تفاوت زیرساخت‌های تأمین و توزیع کالا در شهرهای مختلف است.
تهران برای اجرای این برنامه از شبکه فروشگاه‌های شهروند و میادین میوه و تره‌بار بهره می‌برد؛ مجموعه‌هایی که امکان عرضه مستقیم کالا در مقیاس گسترده را فراهم می‌کنند. در شهرهای دیگر، اجرای برنامه‌ای مشابه به بررسی ظرفیت فروشگاه‌های موجود، بازارهای عرضه کالا، شبکه توزیع، انبارها، تأمین‌کنندگان و امکانات مدیریت شهری نیاز دارد.
در همدان نیز اجرای چنین طرحی نمی‌تواند صرفاً با اعلام تثبیت قیمت چند قلم کالا محقق شود. پیش از هر چیز باید مشخص شود کالاهای مورد نیاز از چه منابعی تأمین می‌شوند، چه مراکزی مسئول توزیع خواهند بود، منابع مالی و سرمایه در گردش چگونه فراهم می‌شود و چه سازوکاری برای جلوگیری از کمبود کالا در طول دوره اجرای طرح وجود خواهد داشت.
از این منظر، مسئله اصلی برای همدان تنها اعلام آمادگی برای اجرای طرح نیست؛ بلکه فراهم‌کردن زنجیره‌ای منسجم از تأمین تا عرضه است تا کالاها با قیمت اعلام‌شده به دست مصرف‌کننده برسند.
نقش دولت‌ و سازمانها در اجرای احتمالی طرح در همدان
تعمیم طرح تورم صفر به شهرهایی مانند همدان، به همکاری میان دولت و مجموعه‌ای از دستگاه‌های اجرایی نیاز دارد. سیاست‌گذاری و تنظیم بازار کالاهای اساسی در سطح ملی، تأمین نهاده‌ها و محصولات کشاورزی، نظارت بر عرضه و هماهنگی میان تولیدکنندگان و شبکه‌های توزیع، از جمله موضوعاتی است که باید در طراحی سازوکار اجرای طرح مورد توجه قرار گیرد.
در این میان، وزارت جهاد کشاورزی می‌تواند در حوزه ارتباط با تولیدکنندگان بخش کشاورزی، بررسی ظرفیت تولید و تأمین برخی محصولات و هماهنگی در زنجیره عرضه نقش داشته باشد. دستگاه‌های مسئول تنظیم بازار نیز باید درباره نحوه تأمین، قیمت‌گذاری و نظارت بر کالاهای مشمول طرح هماهنگی لازم را انجام دهند.
شهرداری همدان نیز می‌تواند متناسب با اختیارات و امکانات خود، ظرفیت بازارها و مراکز عرضه، امکانات توزیع و ارتباط با مجموعه‌های اقتصادی و تولیدکنندگان محلی را بررسی کند. البته میزان مسئولیت و نقش هر دستگاه باید در چارچوب مصوبات و سازوکار اجرایی تعیین‌شده مشخص شود.
در کنار این مجموعه‌ها، همکاری فروشگاه‌های زنجیره‌ای، عمده‌فروشان، تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان کالا نیز اهمیت دارد. بدون مشارکت این بخش‌ها، تأمین مستمر کالا با قیمت ثابت در یک دوره شش‌ماهه می‌تواند با دشواری روبه‌رو شود.
آیا تثبیت قیمت‌ها بدون هزینه امکان‌پذیر است؟
یکی از ابهام‌های مهم درباره این طرح، نحوه تأمین هزینه‌های آن است. ثابت‌ماندن قیمت فروش یک کالا در شرایطی که هزینه تولید، حمل‌ونقل، نگهداری یا خرید مجدد آن افزایش می‌یابد، به سازوکاری مشخص برای مدیریت این اختلاف نیاز دارد.
در الگوی اعلام‌شده برای تهران، خرید مستقیم و قراردادی، تأمین قبلی کالا، کاهش واسطه‌ها و تعدیل حاشیه سود از جمله ابزارهای مورد استفاده عنوان شده‌اند. با این حال، میزان موفقیت این روش‌ها به شرایط بازار، حجم تقاضا و توان تامین کالا بستگی دارد. برای اجرای احتمالی طرح در همدان نیز باید مشخص شود آیا کالاها از طریق قراردادهای بلندمدت با تولیدکنندگان تأمین خواهند شد، آیا شبکه توزیع با کاهش حاشیه سود همکاری می‌کند و هزینه‌های انبارداری، حمل‌ونقل و جایگزینی موجودی چگونه مدیریت می‌شوند.
شفاف‌بودن این سازوکارها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تثبیت قیمت بدون تأمین پایدار کالا ممکن است به کاهش موجودی، محدودشدن دسترسی یا ایجاد تفاوت میان قیمت اعلام‌شده و قیمت واقعی خرید منجر شود. ازاین‌رو، اعلام جزئیات مالی و اجرایی باید بخشی از برنامه توسعه طرح به شهرهای دیگر باشد.
دو موضوع مهم سهمیه خانوار و دسترسی عادلانه
موضوع دیگری که در اجرای چنین برنامه‌ای باید مورد توجه قرار گیرد، نحوه تخصیص کالا به خانوارهاست. در طرح تهران، تخصیص سهمیه بر اساس تعداد اعضای خانوار و کد ملی پیش‌بینی شده است. در صورت طراحی برنامه‌ای مشابه برای همدان، لازم است ضوابط استفاده از سهمیه، سقف خرید، امکان تجمیع سهمیه اعضای خانواده و شیوه احراز هویت به‌صورت روشن اعلام شود.
همچنین باید مشخص باشد که دسترسی به کالاهای مشمول فقط از طریق مراکز حضوری امکان‌پذیر است یا خرید غیرحضوری و تحویل درب منزل نیز در نظر گرفته می‌شود. این مسئله برای سالمندان، افراد دارای محدودیت حرکتی و خانوارهایی که امکان مراجعه مکرر به مراکز عرضه را ندارند، اهمیت بیشتری دارد. از سوی دیگر، پراکندگی مراکز توزیع در سطح شهر و دسترسی ساکنان مناطق مختلف نیز باید در برنامه‌ریزی لحاظ شود تا مزایای احتمالی طرح تنها به گروهی از شهروندان یا ساکنان مناطق برخوردار محدود نماند.
شهروندان همدانی چه زمانی می‌توانند از این طرح استفاده کنند؟
در حال حاضر، صرف مطرح‌شدن موضوع توسعه طرح تورم صفر به سایر شهرها به معنای آغاز اجرای آن در همدان نیست. بر اساس اطلاعات مطرح‌شده درباره برنامه تهران، گسترش طرح به شهرهای دیگر در چارچوب هماهنگی دولت و دستگاه‌های مرتبط دنبال می‌شود؛ اما اجرای آن در هر شهر به تعیین سازوکار اجرایی، تأمین کالا و فراهم‌بودن امکانات توزیع نیاز دارد.