هگمتانه، گروه شهرستان: طرح کنارگذر غربی همدان یکی از پروژه‌های مهم استان و شهر همدان است؛ مطالعات آن از دهه 70 آغاز شده و چندین سال از شروع عملیات اجرایی آن می‌گذرد. این کنارگذر دیگر یک پروژه معمولی عمرانی نیست؛ طرحی که سال‌ها میان توقف، تغییر پیمانکار و اجرای بخش‌هایی از مسیر دست‌به‌دست شده است، امروز در نقطه‌ای ایستاده که ادامه بلاتکلیفی آن می‌تواند آینده عمرانی و اقتصادی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
به گزارش هگمتانه، بر این اساس، میزگرد نقد و بررسی کنارگذر غربی همدان به همت مرکز مطالعات و پژوهش‌های شورای اسلامی شهر همدان و با حضور کارشناسان و دست‌اندرکاران در این مرکز برگزار شد. محمدرضا عراقچیان و حسن سجادزاده در این نشست با اشاره به بلاتکلیفی بیش از سه‌دهه‌ای این پروژه هشدار دادند که ادامه وضعیت فعلی می‌تواند هزینه فرصت سنگینی برای همدان و غرب کشور ایجاد کند. آنها بر اصلاح نظام تصمیم‌گیری، بهره‌برداری مرحله‌ای، بازنگری مطالعات و ورود بخش خصوصی تأکید کردند. در ادامه، مشروح سخنان این کارشناسان را می‌خوانید.
 عراقچیان: ضعف نظام تصمیم‌گیری؛ ریشه اصلی بلاتکلیفی کنارگذر غربی
محمدرضا عراقچیان، مدیر گروه معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، در این نشست با تأکید بر ضرورت اصلاح نظام تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های عمرانی گفت: اگر قرار است نظام برنامه‌ریزی در استان دقیق و مشخص باشد، پروژه‌ها باید از دل جلسات فنی و تخصصی بیرون بیایند، نه از تصمیم‌های فردی.
وی افزود: وقتی پروژه‌ای توسط یک فرد مطرح و برجسته می‌شود، ممکن است بعد از مدتی همان پروژه بدون متولی بماند و به "پروژه یتیم" تبدیل شود؛ چراکه از ابتدا یک نظام مشخص فنی و کارشناسی پشت آن قرار نگرفته است.
عراقچیان با اشاره به تجربه کشورهای توسعه‌یافته در برنامه‌ریزی حمل‌ونقل تصریح کرد: در برخی کشورها نقشه حمل‌ونقل برای چند دهه طراحی می‌شود و هر سال میزان تحقق آن به‌روزرسانی می‌شود. پروژه‌ای که در برنامه مصوب قرار گرفته، با تغییر دولت‌ها و مدیران حذف نمی‌شود، بلکه در صورت تغییر شرایط اقتصادی، اجتماعی یا اقلیمی، بازنگری کارشناسی روی آن انجام می‌شود.
وی تأکید کرد: تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های عمرانی نباید سیاسی، جناحی، جغرافیایی یا مبتنی بر روابط فردی باشد.
کنارگذر؛ مسأله‌ای فراتر از ترافیک
مدیر گروه معماری دانشگاه بوعلی‌سینا با تأکید بر اینکه مطالعه کنارگذر نباید صرفاً ترافیکی باشد، گفت: موضوع ترافیک با اعداد و نرم‌افزار قابل بررسی است، اما کنارگذر هم‌زمان با مسائل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، زیست‌محیطی، امنیتی و پدافندی ارتباط دارد.
وی با اشاره به حادثه‌ای در بلوار فرودگاه همدان افزود: چند سال قبل برخورد یک کامیون با پل عابر پیاده موجب بسته شدن مسیر برای چند ساعت شد و پیامد آن فقط محدود به همان نقطه نبود. چنین اتفاقاتی نشان می‌دهد اختلال در یک شریان اصلی می‌تواند دامنه‌ای بسیار فراتر از محدوده شهری داشته باشد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: اگر اتفاقی برای یکی از پل‌ها یا نقاط حساس مسیرهای ارتباطی غرب کشور رخ دهد، آثار آن می‌تواند استان‌های همدان، کردستان، کرمانشاه و ایلام را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین کنارگذر باید از منظر پدافندی نیز مورد مطالعه قرار گیرد.
عراقچیان با انتقاد از نگاه صرفاً درصدی به پیشرفت پروژه‌ها افزود: در پروژه‌های عمرانی نمی‌توان صرفاً با اعلام درصد پیشرفت فیزیکی درباره آماده بودن پروژه قضاوت کرد. باید مشخص شود اعدادی که درباره پیشرفت کنارگذر اعلام می‌شود، مربوط به پیشرفت فیزیکی است یا پیشرفت مالی و اینکه چه میزان از مسیر واقعاً قابلیت بهره‌برداری دارد.
بهره‌برداری مرحله‌ای؛ راهکار فوری
عراقچیان با تأکید بر ضرورت جلوگیری از فرسوده شدن سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده گفت: وقتی بخش قابل توجهی از مسیر اجرا شده، منطقی نیست سال‌ها منتظر تکمیل تمام پروژه بمانیم و در این مدت سرمایه‌گذاری انجام‌شده بلااستفاده باقی بماند.
وی پیشنهاد کرد: با نظر یک مشاور توانمند و بررسی دقیق، امکان بهره‌برداری مرحله‌ای از بخش‌های آماده پروژه بررسی شود؛ حتی اگر در کوتاه‌مدت بتوان بخشی از مسیر را به شکل یک‌طرفه و با رعایت استانداردهای لازم وارد مدار کرد، این اقدام می‌تواند ضمن کاهش فشار ترافیکی، نقاط ضعف فنی و اجرایی پروژه را نیز مشخص کند.
عراقچیان افزود: وقتی یک پروژه وارد مرحله بهره‌برداری می‌شود، بسیاری از مشکلات واقعی آن در حوزه فنی، اجتماعی و ترافیکی آشکار می‌شود و می‌توان در دوره بهره‌برداری نسبت به اصلاح آنها اقدام کرد.
کنارگذر باید در ردیف پروژه‌های اضطراری قرار گیرد
وی با اشاره به اهمیت منطقه‌ای این پروژه گفت: کنارگذر غربی همدان نباید در ردیف پروژه‌های معمولی باقی بماند، بلکه با توجه به آثار آن بر ترافیک، مصرف سوخت، زمان سفر، ایمنی و ارتباطات غرب کشور، باید در ردیف پروژه‌های اضطراری قرار گیرد.
عراقچیان افزود: مطالبه کنارگذر نباید مطالبه یک شهر یا یک نماینده باشد؛ این پروژه باید به مطالبه مشترک نمایندگان، استانداران، فرمانداران و مدیریت‌های محلی استان‌های غربی تبدیل شود تا بتوان برای آن اعتبار ویژه گرفت.
وی با تأکید بر ضرورت بازنگری در مطالعات پروژه گفت: پس از ایجاد شرایط اضطراری برای پروژه، باید یک مشاور توانمند وارد کار شود که فقط تخصص حمل‌ونقل نداشته باشد، بلکه حوزه‌های زیست‌محیطی، اجتماعی، اقتصادی، گردشگری و سایر ابعاد مرتبط را نیز پوشش دهد. اگر یک مشاور به تنهایی همه این تخصص‌ها را ندارد، می‌توان از ظرفیت کنسرسیوم مشاوران استفاده کرد.
عراقچیان در پایان با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت بخش خصوصی گفت: اجرای چنین پروژه‌ای الزاماً نباید کاملاً دولتی باشد و می‌توان با طراحی مدل‌های مشارکت، سرمایه‌گذاران، بانک‌ها و شرکت‌های خصوصی را وارد فرآیند کرد.
سجادزاده: کنارگذر غربی؛ فرصتی برای ایجاد قطب‌های جدید اقتصادی
حسن سجادزاده، عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا، نیز در این نشست تخصصی با اشاره به سابقه چندساله این پروژه اظهار کرد: با گذشت بیش از سه دهه از آغاز مطالعات و سال‌ها از شروع عملیات اجرایی، هنوز بخش‌هایی از پروژه با مسائل فنی، تملک و مشکلات اجرایی مواجه است.
سجادزاده با بیان اینکه بخش قابل توجهی از پروژه پیشرفت فیزیکی داشته است، افزود: مسأله اصلی امروز تنها میزان پیشرفت پروژه نیست، بلکه باید مشخص شود که «کنارگذر» را برای چه آینده‌ای می‌خواهیم و چه نقشی برای آن در ساختار توسعه همدان تعریف کرده‌ایم.
وی ادامه داد: وقتی مکانی برای کنارگذر انتخاب می‌شود، چه بخواهیم و چه نخواهیم، محور توسعه شهر به سمت آن حرکت می‌کند؛ بنابراین این پروژه می‌تواند یک «تیغ دو لبه» باشد؛ یا به کانون توسعه پایدار تبدیل شود یا در صورت نبود برنامه‌ریزی جامع، پیامدهای منفی به دنبال داشته باشد.
سجادزاده خاطرنشان کرد: نگاه به کنارگذر نباید فقط به حل ترافیک امروز همدان محدود شود، چراکه این مسیر در ارتباط با چند استان غرب کشور قرار دارد و باید از منظر اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی، گردشگری، پدافندی و منطقه‌ای نیز مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به ضرورت آینده‌نگری در این پروژه گفت: کنارگذر در دهه نخست ممکن است بیشتر یک پاسخ اضطراری به ترافیک و عبور خودروهای سنگین باشد، اما در دهه دوم به یک محور انتخابی و در دهه سوم به یک محور اجتماعی و اقتصادی تبدیل خواهد شد. بنابراین اگر امروز تنها برای عبور کامیون‌ها و کاهش ترافیک برنامه‌ریزی کنیم، در آینده با بارگذاری‌های اقتصادی و اجتماعی مواجه خواهیم شد که ممکن است بدون برنامه وارد این محدوده شوند.
این استاد شهرسازی و معماری با اشاره به جایگاه تاریخی همدان در مسیر ارتباطی غرب کشور بیان کرد: تاریخ شهر همدان نشان می‌دهد راه‌ها و شریان‌های ارتباطی همواره یکی از پایه‌های توسعه و تاب‌آوری این شهر بوده‌اند و امروز نیز این موضوع باید در قالب حمل‌ونقل هوشمند، پایدار و سبز دنبال شود.
وی ادامه داد: اگر همدان را شهر تاریخ، تمدن و گردشگری می‌دانیم، نمی‌توانیم زیرساخت‌های حمل‌ونقل آن را صرفاً بر مبنای عبور خودرو تعریف کنیم؛ بلکه باید کیفیت مسیر، منظر، محیط زیست، اقتصاد و تجربه مسافر نیز در طراحی و بهره‌برداری از آن مورد توجه قرار گیرد.
سجادزاده با انتقاد از کمبود مطالعات جامع درباره کنارگذر غربی گفت: مطالعات چنین پروژه‌ای نباید صرفاً ترافیکی باشد و لازم است یک پیوست کامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیست‌محیطی برای آن تدوین شود.
 گردشگری؛ حلقه مغفول کنارگذر غربی
وی کنارگذر غربی را فرصتی برای ایجاد قطب‌های جدید اقتصادی دانست و اظهار کرد: همدان به شهرک‌های موضوعی، قطب‌های سلامت، مراکز گردشگری، فضاهای خدماتی، شهرک‌های صنعتی و مجموعه‌های تخصصی نیاز دارد و کنارگذر می‌تواند دسترسی به این ظرفیت‌ها را تسهیل کند.
سجادزاده افزود با اشاره به ظرفیت‌های کشاورزی منطقه بهار و روستاهای پیرامونی همدان گفت: این مناطق فقط ظرفیت کشاورزی ندارند، بلکه می‌توانند در پیوند با گردشگری، اقتصاد محلی و حتی صنایع تبدیلی، بخشی از زنجیره توسعه منطقه‌ای کنارگذر را شکل دهند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری همدان اظهار کرد: کنارگذر می‌تواند با محورهای گردشگری طبیعی، روستایی و تاریخی استان پیوند بخورد و نباید آن را فقط مسیری برای اتصال دو نقطه جغرافیایی در نظر گرفت. همدان ظرفیت‌های مهمی همچون غار علیصدر، میراث تاریخی و گردشگری روستایی دارد و کنارگذر می‌تواند در صورت طراحی مناسب، به بخشی از شبکه گردشگری استان تبدیل شود.
 ضرورت برنامه کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت کنارگذر
سجادزاده در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت اجرای پروژه کنارگذر غربی در یک برنامه کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تأکید کرد و گفت: در کوتاه‌مدت باید کنارگذر هرچه سریع‌تر وارد مدار بهره‌برداری شود و حتی در صورت نیاز می‌توان اجرای مرحله‌ای آن را دنبال کرد.
وی ادامه داد: در میان‌مدت باید مسائل فنی، استانداردها، عرض مسیر، ظرفیت ترافیکی و نقاط اتصال به‌صورت دقیق بررسی شود و در بلندمدت نیز یک نگاه توسعه‌ای، اقتصادی و اجتماعی به این محور شکل بگیرد.
این استاد شهرسازی و معماری همچنین سه مرحله " امکان‌سنجی، نیازسنجی و بسترسازی" را برای تصمیم‌گیری صحیح ضروری دانست و گفت: در بسیاری از نقاط دنیا، ظرفیت توسعه و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی نقش مهمی در پروژه‌های زیرساختی دارد و نمی‌توان همه امور را صرفاً به منابع دولتی وابسته کرد.
هشدار کارشناسان: بلاتکلیفی کنارگذر غربی، هزینه سنگین برای غرب کشور
به نقل از روابط عمومی شورای اسلامی شهر همدان، در ادامه این میزگرد تخصصی، کارشناسان حاضر در جلسه نیز به بیان نظرات خود پرداختند و با اشاره به بلاتکلیفی چنددهه‌ای این پروژه، بر ضرورت خروج آن از تصمیم‌های فردی و سیاسی، بازنگری مطالعات، بهره‌برداری مرحله‌ای، ورود بخش خصوصی و تبدیل کنارگذر از یک مسیر صرفاً ترافیکی به محور اقتصادی تأکید کردند. کارشناسان هشدار دادند ادامه این وضعیت می‌تواند هزینه فرصت سنگینی برای همدان و غرب کشور به همراه داشته باشد.