هگمتانه، گروه همدان‌شناسی: همدان، دیار هگمتانه، زادگاه انسان‌های فرهیخته‌ای است که با تلاش، قلم، هنر و پژوهش خود، نام این شهر تاریخی را در عرصه فرهنگ و ادب ایران ماندگار کرده‌اند، این شماره از «همدان‌شناسی» به معرفی گروهی از این فرزندان برجسته می‌پردازد.
به گزارش هگمتانه؛ همدان، سرزمین کهن‌سال هگمتانه، شهری که ریشه‌هایش در خاک تاریخ تنیده شده و شاخه‌های فرهنگ و هنر آن تا امروز بالیده است، همواره زادگاه و پرورشگاه مردمانی بوده که با قلم، اندیشه، هنر و تلاش‌های فرهنگی خود، نام این دیار را فراتر از مرزهای جغرافیا برده‌اند.
این شهر کهن، تنها مجموعه‌ای از بناهای باستانی و افسانه‌های کهن نیست؛ بلکه گنجینه‌ای است از انسان‌هایی که هر یک بخشی از هویت معنوی و فرهنگی آن را ساخته و نسل به نسل منتقل کرده‌اند.
از پژوهشگران سخت‌کوشی که سال‌ها عمر خود را در مطالعه تاریخ، زبان، گویش و جغرافیای فرهنگی این منطقه صرف کرده‌اند، تا نویسندگانی که با روایت‌های مقاومت و پایداری، قهرمانان این سرزمین را جاودانه کرده‌اند؛ از هنرمندانی که با بازی در سینما و تلویزیون تصویر تازه‌ای از توانایی زنان همدانی را به نمایش گذاشته‌اند، تا شاعرانی که با واژه‌های ناب کودکانه، خیال و آینده نسل جوان را شکل داده‌اند؛ از خوشنویسان بزرگی که روح تعلیمی هنر اصیل ایرانی را در خط و قلم ادامه داده‌اند، تا روزنامه‌نگاران و پژوهشگرانی که با سال‌ها فعالیت فرهنگی، چراغ آگاهی را روشن نگه داشته‌اند، همه و همه در شکل‌گیری سیمای امروز همدان سهمی بزرگ دارند.
این مجموعه از «همدان‌شناسی» به معرفی گروهی دیگر از این چهره‌های اثرگذار می‌پردازد؛ شخصیت‌هایی چون هادی گروسین، محقق متعهد و پژوهشگر فرهنگ و جغرافیای همدان؛ محسن صیفی‌کار، نویسنده پرتلاش ادبیات مقاومت؛ رابعه مدنی، بانوی هنرمندی که پس از سال‌ها خدمت در آموزش‌وپرورش، با حضور در هنر بازیگری به چهره‌ای محبوب بدل شد؛ مصطفی رحماندوست، شاعر برجسته ادبیات کودک و نوجوان؛ مرتضی شعبانی، خوشنویس صاحب‌سبک و آموزگار اخلاق هنر؛ و جواد محقق، نویسنده، شاعر و روزنامه‌نگاری که بخش بزرگی از عمر خود را وقف تربیت نسل جوان و توسعه ادبیات کودک و فعالیت‌های فرهنگی کرده است.
مرور زندگی و کارنامه این چهره‌ها، در حقیقت بازخوانی بخشی از تاریخ فرهنگی همدان است؛ تاریخی که نه تنها در بناهای باشکوه، بلکه در تلاش انسان‌هایی تجلی یافته است که با عشق به این سرزمین زیسته‌اند و با اندیشه و هنر خود، چراغی در مسیر آینده آن افروخته‌اند که ادامه به معرفی این شخصیت‌ها می‌پردازیم.

چهره ماندگار ادبیات کودک و شاعر نسل‌ها
مصطفی رحماندوست، شاعر، نویسنده و پژوهشگر برجسته‌ ادبیات کودک و نوجوان، در سال 1329 در همدان و در خانواده‌ای اهل شعر و فرهنگ به دنیا آمد. علاقه‌اش به ادبیات از کودکی و با زمزمه‌های مادر از قصه‌های مثنوی و خواندن پدر از دیوان صامت بروجردی شکل گرفت و نخستین شعرش را در ده‌سالگی سرود. او آن‌چنان شیفته‌ کتاب بود که در دوران دبیرستان، برای مدرسه‌ای که کتابخانه نداشت، خود کتابخانه‌ای بنا کرد.
رحماندوست پیش از ورود جدی به عرصه ادبیات کودک، مشاغل مختلفی همچون تزریقات، پانسمان، کارگری ساختمان و سیم‌کشی را تجربه کرد. سپس در رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران تحصیل کرد و تا مقطع دکتری پیش رفت، فعالیت حرفه‌ای او با کارشناسی کتاب‌های خطی در کتابخانه مجلس آغاز شد و بعدها به مدیریت مرکز نشریات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان رسید؛ جایی که نقش مهمی در پیشبرد ادبیات کودک در ایران ایفا کرد.
او با همکاری در نشریاتی همچون رشد دانش‌آموز، سروش کودکان و نوجوانان و شهرزاد قصه‌گو، حضور مؤثری در رسانه‌های فرهنگی داشت و سه سال نیز مسؤولیت دفتر مجامع و فعالیت‌های فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را برعهده گرفت؛ مسؤولیتی که به او امکان داد آثار ارزشمند ادبیات کودک ایران را به زبان‌های دیگر معرفی و منتقل کند.
رحماندوست همچنین سال‌هاست به عنوان مدرس داستان‌نویسی و قصه‌گویی در دانشگاه‌ها فعال است و از چهره‌های اثرگذار و محبوب در ادبیات کودک و نوجوان ایران به شمار می‌آید؛ نویسنده‌ای که نسل‌ها با شعرها و قصه‌هایش بزرگ شده‌اند.
روایتگر صادق سال‌های ایثار و مقاومت
محسن صیفی‌کار، نویسنده شناخته‌شده ادبیات دفاع مقدس، در سال 1346 در همدان متولد شد. از همان سال‌های کودکی به مطالعه و نوشتن علاقه داشت و همین علاقه مسیر آینده‌اش را شکل داد. پس از پایان تحصیلات، به عنوان دبیر آموزش‌وپرورش وارد عرصه تعلیم و تربیت شد و سال‌ها با عشق و مسؤولیت‌پذیری به پرورش نسل نوجوان پرداخت، او سپس تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی ارشد فلسفه ادامه داد تا قلم و اندیشه‌اش عمق و پشتوانه بیشتری بیابد.
صیفی‌کار از جمله رزمندگانی است که در دوران دفاع مقدس، حضوری فعال در جبهه‌های نبرد حق علیه باطل داشت؛ تجربه‌های آن سال‌ها بعدها در نوشته‌هایش جان گرفت و او را به یکی از نویسندگان برجسته و اثرگذار حوزه مقاومت بدل کرد. پس از جنگ، رسالت خود را در ثبت خاطرات، فرهنگ ایثار و انتقال ارزش‌های شهدا با قلمی شیوا و قدرتمند ادامه داد؛ به‌گونه‌ای که امروزه از او به عنوان یکی از چهره‌های شاخص ادبیات پایداری یاد می‌شود.
در سال 1399، به پاس سال‌ها تلاش در عرصه فرهنگ و هنر انقلاب، صیفی‌کار به عنوان چهره‌ برتر هنر انقلاب استان همدان معرفی شد. آثار او فراوان و متنوع‌اند که برخی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها عبارتند از: حدیث حاضر غایب، ملازم اول غواص، 10 متری چشمان کمین، گنجنامه و مروارید سخن.
آثار محسن صیفی‌کار نه تنها ادای دینی است به نسل رشید و فداکار دفاع مقدس، بلکه بخشی ارزشمند از حافظه فرهنگی کشور را برای نسل‌های آینده حفظ کرده است.
معلم مهربان همدانی که ستاره شد
رابعه مدنی، بازیگر محبوب و چهره دوست‌داشتنی سینما و تلویزیون، متولد 1320 در همدان است. او پیش از ورود به دنیای هنر، بیش از سی سال از عمر خود را به عنوان معلم و کارمند آموزش‌وپرورش صرف تربیت کودکان پیش‌دبستانی کرد؛ پس از بازنشستگی بود که مسیر تازه‌ای در زندگی‌اش گشوده شد. علاقه دیرینه به سینما، همراهی با پسرش امیرشهاب رضویان در دوران دانشجویی او و حضورهای افتخاری، باعث شد مدنی به‌تدریج وارد عرصه بازیگری شود و با صداقت، سادگی و طبیعی‌بودن بازی‌هایش خیلی زود مورد توجه قرار گیرد.
او در سریال‌های محبوبی همچون «وضعیت سفید»، «بوسیدن روی ماه» و «پایتخت 2» نقش‌آفرینی کرده و در سینما نیز با فیلم‌هایی همچون «سفر مردان خاکستری» حضور داشته است. نقطه درخشان کارنامه او دریافت تندیس حافظ بهترین بازیگر زن برای بازی در فیلم «برف» است؛ افتخاری که جایگاه هنری او را بیش از پیش تثبیت کرد.
رابعه مدنی نمونه‌ای الهام‌بخش از زنی است که در سال‌های پس از بازنشستگی، مسیر تازه‌ای را با شور و شوق آغاز کرد و به یکی از چهره‌های ماندگار هنر ایران بدل شد.
خوشنویس وارسته
و معلم ماندگار هنر
در همدان
مرتضی شعبانی، خوشنویس برجسته و معلم مهربان هنر، در سال 1337 در کرمانشاه متولد شد اما بخش مهمی از زندگی هنری و حرفه‌ای خود را در همدان سپری کرد؛ شهری که او آن را خانه دوم خود می‌دانست و سرانجام نیز در سال 1402 در همان‌جا چشم از جهان فروبست. علاقه او به خوشنویسی از نوجوانی آغاز شد و با سال‌ها ممارست، مطالعه و تمرین، به یکی از چهره‌های اثرگذار این هنر در کشور تبدیل شد.
شعبانی در انواع خطوط از جمله نستعلیق، شکسته‌نستعلیق، نسخ و ثلث مهارت داشت و خوشنویسی را نه فقط یک هنر، بلکه راهی برای تزکیه نفس می‌دانست. همین نگاه عارفانه و اخلاقی سبب شد آثارش سرشار از مفاهیم معنوی، قرآنی و انقلابی باشد و روحی لطیف و باورمند در آن‌ها جریان داشته باشد.
او سال‌ها در همدان به تدریس خوشنویسی پرداخت و نسل‌های مختلفی از هنرجویان و خوشنویسان جوان، پای درس او هنر آموختند. بسیاری از هنرمندان امروز استان، خود را شاگرد او می‌دانند و از منش، اخلاق و دقت هنری‌اش به عنوان الگویی ماندگار یاد می‌کنند.
مرتضی شعبانی نه تنها خوشنویسی چیره‌دست، بلکه معلمی دلسوز و هنرمندی متعهد بود که حضورش در هنر همدان، برگی درخشان و فراموش‌نشدنی است.
پژوهشگر خستگی‌ناپذیر فرهنگ و تاریخ همدان
هادی گروسین، از چهره‌های برجسته پژوهشی همدان، در سال 1321 در این شهر تاریخی چشم به جهان گشود، علاقه او به مطالعه و کتاب از سنین نوجوانی شکل گرفت؛ چنان‌که از دوازده‌سالگی با دنیای فرهنگ و تاریخ همدان آشنا شد و این علاقه، مسیر زندگی او را برای همیشه رقم زد. پس از طی تحصیلات مقدماتی، در سال 1341 به شغل معلمی روی آورد و تا زمان بازنشستگی، با عشق و تعهد در این حرفه شریف به تربیت نسل جوان پرداخت.
گروسین از جمله پژوهشگران سخت‌کوش و دقیق‌نگری است که بخش بزرگی از عمر خود را صرف شناخت دوباره تاریخ، جغرافیا، گویش و فرهنگ بومی همدان کرده است. نگاه او به این شهر، نگاهی عاشقانه و متعهدانه است؛ چنان‌که نتیجه سال‌ها تلاش بی‌وقفه‌اش در قالب کتاب‌هایی ارزشمند منتشر شده که هر کدام بخشی از هویت علمی و فرهنگی همدان را غنا بخشیده‌اند.
از جمله آثار او می‌توان به این عناوینی چون بازار و پیشه‌های همدان، جغرافیای تاریخی و زیستگاه‌های دره‌ای الوند، زراومند؛ دریاچه باستانی همدان، تذکره خوشنویسان همدان، زندگینامه و گویش باباطاهر همدانی، زندگینامه عین‌القضات همدانی، سخن‌سرایان معاصر همدان، واژه‌نامه همدانی، مجموعه سفرنامه‌های تخت‌سلیمان (در سه بخش)، نمایشنامه «کوچه»، کتاب‌شناسی سیدجمال‌الدین اسدآبادی و جغرافیای تاریخی اسدآباد اشاره کرد.
این آثار، تنها نمونه‌ای از تلاش‌های محققانه اوست؛ آثاری که گروسین را در ردیف پژوهشگران تأثیرگذار و قابل احترام همدان قرار داده و بخشی مهم از میراث مکتوب این خطه را شکل داده است.

معلم، شاعر و پیشگام ادبیات کودک و نوجوان
جواد محقق، نویسنده، شاعر و روزنامه‌نگار معاصر، در سال 1333 در همدان متولد شد. او تحصیلات خود را در زادگاهش به پایان رساند و در سال 1358 به عنوان دبیر ادبیات به استخدام آموزش و پرورش درآمد و سال‌ها در مدارس شهری و روستایی به تدریس مشغول بود.
محقق در سال 1366 برای تدریس در مدارس ایرانی خارج از کشور ابتدا به پاکستان و سپس به ترکیه سفر کرد و پس از بازگشت، با تجربه گسترده معلمی و فعالیت‌های فرهنگی و مطبوعاتی، در سال 1369 به سردبیری ماهنامه «رشد معلم» منصوب شد و طی 13 سال بیش از 110 شماره از این نشریه را منتشر کرد.
او پس از آن، سردبیری ماهنامه‌های «رشد نوجوان» و «رشد کودک» و فصلنامه‌های «جوانه» و «رشد آموزش هنر» را نیز برعهده گرفت و مدیریت ده‌ها شماره دیگر را انجام داد. محقق علاوه بر تدریس و مدیریت نشریات، در بیش از 80 مجله و روزنامه همکاری داشته، انجمن ادبی میلاد را تأسیس کرد، ده‌ها شب شعر و کنگره علمی_فرهنگی برگزار کرد و در جشنواره‌های متعدد ادبی و فرهنگی به داوری پرداخت.
از دیگر فعالیت‌های او می‌توان به ویراستاری ده‌ها کتاب و مجله، مسؤولیت صفحات شعر مجله کیهان بچه‌ها، عضویت در شوراهای طرح و برنامه رسانه‌ها، دبیر علمی بیش از 10 جشنواره ملی در حوزه شعر و داستان، و عضویت در هیأت مدیره و نایب رئیسی انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، انجمن قلم ایران و انجمن معلمان انشاء اشاره کرد. جواد محقق نمونه‌ای بارز از معلمی متعهد و فرهنگی پیشرو است که با شعر، نویسندگی و مدیریت مطبوعات، نسل‌های کودک و نوجوان ایران را با ادبیات و فرهنگ آشنا کرده و نقش ماندگاری در تاریخ فرهنگی همدان و کشور ایفا کرده است. مرور زندگی و دستاوردهای این چهره‌های برجسته نشان می‌دهد که همدان تنها یک شهر تاریخی نیست، بلکه خاستگاه نسل‌هایی از اندیشه‌ورزان، هنرمندان، پژوهشگران و معلمان متعهدی است که هر یک به‌شیوه‌ای در غنای فرهنگ و هنر ایران سهم داشته‌اند. از نویسندگان و شاعران گرفته تا خوشنویسان، پژوهشگران، بازیگران و فعالان حوزه ادبیات مقاومت؛ همه آنان حلقه‌هایی از یک زنجیره فرهنگی‌اند که ریشه در تاریخ این سرزمین دارند و شاخه‌هایشان تا دورترین نقاط فرهنگ ایران گسترده شده است. شناخت و معرفی این مفاخر، نه تنها ادای دین به سال‌ها تلاش و اثرگذاری آنهاست، بلکه الهام‌بخشی برای نسلی است که آینده فرهنگ و هنر این کشور را رقم خواهد زد.