هگمتانه، گروه فرهنگی: گنبد علویان همدان به عنوان یکی از جاذبه‌‌های گردشگری معروف همدان شناخته می‌شود که در چهار باغ علویان و در نزدیکی امامزاده عبدالله و در شمال میدان عین‌القضات قرار دارد. گنبد علویان از یادمان‌ها و شاهکارهای معماری و گچ‌بری بعد از اسلام در همدان است که تاریخچه آن به دوره سلجوقیان و مغولیان تعلق دارد. این بنا توسط خاندان علویان در قرن ششم هجری ساخته شد که در ابتدا مسجد بود، سپس با ایجاد سردابی در زیرزمین تغییر کاربری داد و به مقبره خاندان علوی تبدیل گشت.
در حال حاضر مجموعه تاریخی گنبد علویان به یکی از مکان‌های دیدنی گردشگران تور همدان تبدیل شده است و هر ساله مسافران و بازدیدکنندگان زیادی از نقاط مختلف ایران راهی شهر همدان می‌شوند تا از این بنا دیدن کنند. گنبد علویان با ویژگی‎های منحصر به فردش یک میراث کهن ایران زمین به شمار می‌آید که بنای چهار ضلعی دارد و گوشه‌های بنا با لبه‌‌های ستاره‌ای شکل به صورت زیبایی طراحی شده است که این نوع معماری و طراحی برای بسیاری از افراد این صنف و بازدیدکنندگان ایرانی و خارجی تحسین برانگیز است.
دیوارهای مقبره در این مجموعه به صورت مکعبی ساخته شده و تا خط آغاز گنبد ادامه دارد و باقی گنبد نیز در طی دوره‌های مختلف تاریخی از بین رفته است. علت نام‌گذاری این مکان دیدنی همدان به نام گنبد علویان این است که در گذشته‌های دور این بنا گنبد باشکوه، مجلل و زیبایی داشت که در گذر زمان قسمت‌های از آن فرو ریخت و به کلی از بین رفت، به طوری که در حال حاضر اثری از این گنبد وجود ندارد.
همچنین در بین اهالی محلی مردم همدان این بنا به خاطر مدفون شدن خاندان علوی و همچنین علاقه شدید مردم همدان به سادات و دوستداران حضرت علی(ع) به گنبد علویان مشهور است. ابعاد و پلان داخلی بنا 8 متر در 8 متر است و تزیینات غنی، متراکم و رازآمیزی دارد، تزئیناتی شبیه گنبد سرخ مراغه و گنبد حیدریه قزوین. در درب ورودی گنبد علویان و در درون کادر مستطیلی شکل، می‌توانید از گچ‌بری‌هایی دیدن کنید که از برجستگی‌های لانه زنبوری تشکیل شده است و گل و بوته‌های درهم و پیچیده آن به شکل زیبایی در این مجموعه برای بازدیدکنندگان خودنمایی می‌کند.
در حاشیه‌ی کادر خارجی بنای گنبد علویان نیز آیاتی از قرآن کریم به خط کوفی بر روی کتیبه‌ای گچ‌بری شده مشاهده می‌شود که به صورت بدیع تزیین شده است. گنبد علویان در همدان با شماره 94 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و از آن جاهای دیدنی همدان است که باید ساعتی را وقت بگذارید و به خوبی معماری بی‌نظیر آن را تماشا کنید، معماری و گچ بری‌هایی که شما را با جزئیات هنر معماری سلجوقی به وضوح آشنا کرده، به طوری که بعد از بازدید به هنر ذوقی معماران گنبدعلویان تحسین خواهید گفت.
برای دیدن یکی دیگر از زیباترین قسمت‌های داخلی گنبد علویان محراب این مجموعه است که در قسمت جنوبی بنا قرار دارد که در جای جای آن گچ‌بری‌های چشمگیری نقش بسته‌اند که ساعت‌ها می‌توانید مشغول تماشای آن‌ها شوید. نور داخلی بنای تاریخی گنبد علویان در همدان از چند نورگیری که در نزدیکی سقف هستند، تأمین می‌شود.