پاکیزگی شهر، آینه ای تمام نما از فرهنگ و اخلاق شهروندی

هگمتانه، گروه شهروند هگمتانه: پاکیزگی شهر، تنها به عملکرد شهرداری‌ها و نیروهای خدمات شهری وابسته نیست، بلکه آئینه‌ای تمام نما از فرهنگ و اخلاق شهروندی ساکنان آن است. رابطه میان اخلاق شهروندی و پاکیزگی شهر، رابطه‌ای عمیق و دوسویه است؛ به گونه ای که ارتقای هر یک، دیگری را تقویت کرده و بی توجهی به آن، زنجیره ای از معضلات شهری را به دنبال خواهد داشت.

تعریف اخلاق شهروندی و پاکیزگی شهری
اخلاق شهروندی را می توان مجموعه‌ای از رفتارها، ارزش‌ها، وظایف و مسؤولیت‌هایی تعریف کرد که هر فرد به عنوان عضوی از جامعه در قبال دیگر شهروندان، نهادهای اجتماعی و فضای عمومی بر عهده دارد. این مفهوم فراتر از رعایت صرف قوانین است و به احساس تعلق و تعهد درونی نسبت به محیط زندگی اشاره دارد. در واقع، اخلاق شهروندی ستون فقرات یک جامعه سالم و پویاست که با مؤلفه‌هایی چون مسؤولیت‌پذیری، قانون‌مداری، مشارکت جمعی و احترام به حقوق دیگران معنا می‌یابد.
در سوی دیگر، پاکیزگی شهر صرفاً به معنای نبود زباله در معابر نیست، بلکه مفهوم گسترده‌تری شامل حفظ و نگهداری از فضاهای سبز، تاسیسات عمومی، پارک‌ها و کلیه اماکنی است که برای استفاده همگانی طراحی شده‌اند. شهر پاک، بستری برای افزایش کیفیت زندگی، سلامت روانی و جسمی شهروندان و تقویت تعاملات اجتماعی است.

پیوند اخلاق شهروندی و پاکیزگی شهری
رابطه میان اخلاق شهروندی و پاکیزگی شهر را می‌توان در چند محور اساسی تبیین کرد:

مسؤولیت‌پذاری فردی و جمعی
اخلاق شهروندی با "احساس مسؤولیت" معنا می‌گیرد. شهروند مسؤول، کسی است که محیط زیست برایش اهمیت دارد، هرگز در خیابان زباله نمی‌ریزد و در تفکیک زباله با دولت و شهرداری همکاری می‌کند و ساعت بیرون گذاشتن زباله را که از 8تا 10 شب در نظر گرفته شده است، رعایت می کند. چنین فردی نه تنها خود به پاکیزگی شهر پایبند است، بلکه دیگران را نیز به رعایت آن دعوت می‌کند. به بیان دیگر، پاکیزگی شهر زمانی محقق می‌شود که هر شهروند خود را در قبال آن مسؤول بداند و منتظر اقدام دیگران نماند.

 مشارکت فعال در مدیریت شهری
اخلاق شهروندی تنها به رفتار منفی (نریختن زباله) محدود نمی‌شود، بلکه مشارکت مثبت در امور شهری را نیز شامل می‌گردد. تفکیک زباله از مبدأ، استفاده از سطل‌های جداگانه برای پسماندهای خشک و تر، شستشوی زباله‌های قابل بازیافت و کاهش تولید زباله از طریق خرید هوشمندانه، نمونه‌هایی از این مشارکت است. تجربه شهرهای موفق جهان نشان می‌دهد که قوانین سختگیرانه به تنهایی کافی نیستند و آنچه تفاوت را ایجاد می‌کند، میزان مشارکت داوطلبانه شهروندان در حفظ پاکیزگی است.

 نگاه به شهر به مثابه خانه مشترک
شهر، خانه مشترک همه ساکنان است. همان‌طور که افراد خانه شخصی خود را پاک و مرتب نگه می‌دارند، انتظار می‌رود که نسبت به فضای عمومی نیز همین حساسیت را داشته باشند. این نگاه، ریشه در "حس تعلق به مکان" دارد؛ زمانی که شهروندان فضای شهری را از آن خود بدانند، در حفظ و صیانت از آن کوشاتر خواهند بود. رعایت پاکیزگی کوچه، محله و اطراف خانه، اولین گام در تحقق این نگاه است.

 احترام به حقوق دیگران
اخلاق شهروندی ایجاب می‌کند که ما به گونه‌ای زندگی کنیم که سبب اذیت و آزار دیگران نشویم. ریختن زباله در معابر، رها کردن پسماند در طبیعت یا آلوده کردن فضاهای عمومی، تجاوز به حقوق سایر شهروندان و نسل‌های آینده است. همچنین، حفظ پاکیزگی اماکن عمومی مانند پارک‌ها و تاسیسات شهری، نشان‌دهنده احترام به حقوق کسانی است که پس از ما از این فضاها استفاده خواهند کرد.

مبانی دینی و اعتقادی
در فرهنگ ایرانی-اسلامی، پاکیزگی جایگاه والایی دارد و بخشی از ایمان محسوب می‌شود. قرآن کریم خداوند را دوستدار "توبه‌کنندگان و پاکیزگان" معرفی کرده و در احادیث نبوی نیز "طهارت و پاکی" جزئی از ایمان شمرده شده است. این نگاه دینی، به پاکیزگی شهر عمقی معنوی می‌بخشد و آن را به یک وظیفه ایمانی تبدیل می‌کند. به باور کارشناسان، اگر ما خود را مسلمان واقعی می‌دانیم، باید به پاکی و پاکیزگی خود و محیط پیرامون توجه داشته باشیم.

چالش‌ها و موانع
با وجود آگاهی نسبی از اهمیت پاکیزگی شهر، موانعی بر سر راه تحقق آن وجود دارد:
· نبود آموزش کافی: بسیاری از شهروندان با روش‌های صحیح تفکیک زباله یا اهمیت حفظ فضای سبز آشنا نیستند.
· کمبود امکانات: نبود سطل‌های کافی یا سرویس‌های بهداشتی عمومی در برخی محله‌ها، انگیزه شهروندان را برای رعایت پاکیزگی کاهش می‌دهد. که خوشبختانه در همدان در این عرصه فعالیت‌های خوب و کارآمدی صورت گرفته است.
· عادت‌های نادرست: برخی تصور می‌کنند پاکیزگی شهر تنها وظیفه شهرداری است و نقشی برای خود قائل نیستند.
· ضعف در هماهنگی نهادی: گاه نبود هماهنگی میان نهادهای مسؤول، تلاش‌های پراکنده را بی‌اثر می‌کند.

مسؤولیت مشترک برای فردایی پاک‌تر
پاکیزگی شهر حاصل تعامل دوسویه نهادهای مسؤول و شهروندان است. شهرداری‌ها موظف به تأمین زیرساخت‌ها، آموزش همگانی و ایجاد تشویق‌های لازم هستند. در مقابل، شهروندان نیز مسؤولیت دارند با رعایت اصول اخلاق شهروندی، در این مسیر مشارکت کنند. تفکیک زباله، استفاده درست از امکانات شهری، آموزش به فرزندان و تذکر محترمانه به دیگران، اقدامات کوچکی هستند که نتیجه‌ای بزرگ به همراه دارند. در نهایت، باید بپذیریم که "شهر پاک، نتیجه همکاری مردم و شهرداری است و آینده سالم، از رفتار درست امروز ما ساخته می‌شود".

منابع:
· هیدج، شهر تمیز، مسؤولیت همه ماست! راهنمای ساده تفکیک زباله در خانه
· هیدج، مسؤولیت شهروندی در نگهداری و حفظ اموال و اماکن عمومی
· هشت صبح، پاک نگهداشتن محیط زیست؛ مسؤولیت ایمانی و شهروندی
· شهرآرانیوز، شهر با قانون پاکیزه می‌شود یا با مشارکت شهروندان؟
· روزنامه کیهان، تعالی فرهنگ عمومی و تجلی اخلاق شهروندی
· سیویلیکا، مقاله اخلاق شهروندی (کنفرانس ملی توسعه پایدار)
· عصر ترکیه، منظور از اخلاق شهروندی چیست
· فیسبوک، اصول شهرداری و رعایت مسؤولیت‌های اجتماعی شهروندان